İnsan neden aydınlıktan korkar?

İnsan neden karanlıktan korkar? Bilmediği şeylerden, göremediği tehlikelerden, belirsizlikten…

Peki ya aydınlıktan neden korkar? Her şeyi görünür kılan, gerçeği ortaya çıkaran, insanı cehaletten kurtaran aydınlık neden korkutucu olsun? İlk bakışta tuhaf görünen bu sorunun cevabı, Platon’un yaklaşık iki bin dört yüz yıl önce anlattığı mağara alegorisinde saklıdır.

Platon, bir mağarada doğduklarından beri zincirlenmiş insanlardan söz eder. Bu insanlar yalnızca karşılarındaki duvarı görebilirler. Arkalarında yanan ateşin önünden geçen nesnelerin duvara düşen gölgelerini ise gerçekliğin kendisi sanırlar. Çünkü hayatları boyunca başka bir şey görmemişlerdir. Onlar için dünya, gölgelerden ibarettir.

Bir gün içlerinden biri zincirlerinden kurtulur. Önce arkasındaki ateşi, ardından mağaranın çıkışını fark eder. Dışarıya çıktığında ise güneşin ışığı gözlerini acıtır, hiçbir şey göremez. Alıştığı karanlığa dönmek ister.

İşte burada önemli bir soruyla karşılaşırız: İnsan, kendisini özgürleştirecek hakikatten neden kaçmak ister?

Çünkü hakikat her zaman huzur vermez. Bazen insanın yıllarca inandığı düşünceleri yerle bir eder. Bazen güvenle sığındığı alışkanlıklarını sorgulatır. Bazen de ona sandığı kadar bilgili, haklı veya özgür olmadığını gösterir. Aydınlık yalnızca çevremizi değil, kendimizi de görünür kılar. Üstelik insanın kendisiyle yüzleşmesi, çoğu zaman karanlıkta yaşamaktan daha zordur.

Düşünelim: Yıllarca doğru olduğuna inandığımız bir düşüncenin yanlışlığını öğrendiğimizde ne yaparız? Sevinçle yeni bilgiyi mi kabul ederiz, yoksa eski düşüncemizi savunmak için bahaneler mi üretiriz? Çoğu zaman ikinci yolu seçeriz. Çünkü düşüncelerimiz yalnızca zihnimizde bulunmaz; kimliğimizin, ilişkilerimizin ve hayata bakışımızın bir parçası hâline gelir. Bir düşünceden vazgeçmek, bazen kendimizden bir parçayı kaybetmek gibi hissettirir.

Bu nedenle cehalet, yalnızca bilmemek değildir. Bazen bilmek istememektir. Hatta kimi zaman bildiklerimizin yanlış olabileceğini düşünmeye bile tahammül edememektir.

Peki Platon’un mağarası gerçekten geçmişte mi kaldı?

Bugün zincirlerimiz demirden, mağaralarımız taştan yapılmıyor olabilir. Fakat bu, özgür olduğumuz anlamına gelmez. Sosyal medya hesaplarımız, televizyon ekranlarımız, çevremizden öğrendiğimiz önyargılar ve sorgulamadan benimsediğimiz fikirler modern mağaralarımızı oluşturabilir. Artık gölgeler duvarlara değil, ekranlara yansıyor. Biz de çoğu zaman gördüğümüz her şeyi gerçek sanıyoruz.

Dahası bir düşünceyi neden savunduğumuzu hiç sorgulamadan savunuyoruz. Bize benzeyen insanları dinliyor, farklı düşünenleri görmezden geliyoruz. Haklı çıkmayı hakikati bulmaktan daha önemli görüyoruz. Böylece kendi ellerimizle ördüğümüz duvarların arasında, kendimizi özgür ilan ediyoruz.

Oysa felsefe, tam da bu noktada başlar. Herkesin bildiğini sandığı şey hakkında yeniden soru sormakla…

Sokrates’in Atina sokaklarında insanlara yönelttiği soruların rahatsız edici olmasının nedeni de buydu. O, insanlara yeni bir karanlık sunmuyordu; alıştıkları karanlığın farkına varmalarını sağlıyordu. İnsanlar ise çoğu zaman kendilerini düşündüren kişilere teşekkür etmek yerine onlardan kurtulmak istiyorlardı.

Çünkü sorgulamak zahmetlidir. Sorgulayan insan, cevapların güvenli dünyasından soruların belirsiz dünyasına adım atar. Artık eskisi kadar emin değildir. Fakat belki de gerçek düşünme, insanın kendisinden bu kadar emin olmamayı öğrenmesiyle başlar.

Yine de bütün bunlar, aydınlığa ulaşan kişinin her şeyi bildiği anlamına gelmez. Belki de en büyük tehlike, mağaradan çıktığını düşünen insanın artık yanılmayacağına inanmasıdır. Gerçek aydınlanma, insanın kendi düşüncelerini de sürekli sorgulamasını gerektirir.

Sonuçta aydınlık, ulaşılacak son bir duraktan çok, devam eden bir arayıştır. Her yeni bilgi başka bir soruyu, her cevap yeni bir belirsizliği beraberinde getirir.

Öyleyse neden aydınlıktan korkuyoruz?

Belki de ışığın gözlerimizi acıtmasından değil, karanlıkta kurduğumuz dünyanın dağılmasından korkuyoruz. Bildiklerimizi kaybetmekten, yanıldığımızı kabul etmekten, yeniden öğrenmek zorunda kalmaktan…

Fakat unutmayalım: Karanlık bize huzur verebilir ama hakikati veremez.

İnsan bazen bir ömür boyunca gölgelerin arasında yaşayabilir. Hiçbir şeyden şüphe etmeden, hiçbir sorunun peşine düşmeden, kendisine sunulan dünyayı olduğu gibi kabul ederek…

Ama bir kez olsun başını çevirip ışığa bakarsa, artık eskisi gibi yaşayamaz.

Çünkü aydınlık, yalnızca dünyayı değil, insanın kendisini de değiştirir.

Ve belki de felsefenin en büyük cesareti, karanlıktan çıkmak değil, gözlerimiz acısa da aydınlığa bakmaya devam etmektir.