FELSEFEYİ TANIMA

Bir sistemin içinde bazı aksiyom ve tanımları başlangıç noktası kabul eder; örneğin seçilen geometrik kabullerden hareket ederek sonuçlar türetir. Çalışırken çoğunlukla bu başlangıç ilkelerinin niçin kabul edilmesi gerektiğini değil, onlardan hangi sonuçların çıktığını araştırır.

Doğa olaylarını ölçülebilir büyüklükler, deneyler, modeller ve yasalar üzerinden açıklar. Örneğin bir cismin hareketini hesaplamak için belirli fiziksel ilkeleri kullanır; fakat “doğa niçin yasalarla anlaşılabilir?” sorusu onun olağan araştırma sınırının dışına taşar.

Maddenin yapısını ve dönüşümünü deneysel yöntemlerle inceler. Bir tepkimede hangi maddelerin hangi koşullarda nasıl değiştiğini araştırırken atom, element ve bağ gibi temel kavramsal çerçeveler içinde çalışır.

Canlıların yapısını, işleyişini, kalıtımı ve yaşam süreçlerini gözlem ve deneyle araştırır. Örneğin hücre bölünmesini veya ekosistemdeki ilişkileri açıklarken canlılık hakkında bilimsel olarak kurulmuş kavramları ve yöntemleri temel alır.

Geçmişi belge, tanıklık, arşiv ve maddi kalıntılardan hareketle yeniden kurmaya çalışır. Bir olayın ne zaman ve nasıl gerçekleştiğini kanıtlara dayanarak tartışır; çalışmasını geçmişe ilişkin kaynakların eleştirel değerlendirilmesi çerçevesinde yürütür.

İnsan, mekân ve doğal çevre arasındaki dağılış ve ilişkileri inceler. Harita, konum, iklim, nüfus ve yer şekilleri gibi kavramlarla belirli bir mekânsal açıklama çerçevesi kurar ve olayları bu çerçevede değerlendirir.

Davranışları ve zihinsel süreçleri gözlem, deney, ölçek ve çeşitli kuramlarla açıklar. Örneğin öğrenme veya bellek üzerine çalışırken ölçülebilir verilerden yararlanır ve benimsediği araştırma yönteminin sınırları içinde sonuç üretir.

Toplumsal yapı, kurum, grup ve değişimleri belirli kavram ve araştırma yöntemleriyle inceler. Bir toplumsal olayı açıklarken veri, örüntü ve kuramsal modeller kullanır; araştırmasını kendi disipliner çerçevesinde yürütür.

Yürürlükteki normlar, haklar, yükümlülükler ve yaptırımlar çerçevesinde olayları değerlendirir. Örneğin bir uyuşmazlıkta mevcut hukuk kurallarının nasıl uygulanacağını sorar; o kuralın “adil olanın son ölçütü” olup olmadığı ise başka bir sorgulama düzeyidir.

Yalnızca verilen bir çerçevenin içinde sonuç üretmekle yetinmez; çerçevenin kendisini de soruşturur. “Bu bilgiyi neden doğru kabul ediyoruz?”, “Kullandığımız kavramın anlamı nedir?”, “Başka türlü düşünmek mümkün mü?” diyerek kendi öncüllerini bile eleştiriye açar.